Chanchal Manohar Singh
ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ (1720-1745) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 281ਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ
ਇਸ ਸਾਲ ਯਾਨੀ 2026 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 281ਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ 16 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ 281ਵੇਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਪੂਹਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ
ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਸੂਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਕਠੋਰ ਨੀਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜੂਨ 1745 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1 ਜੁਲਾਈ, 1745 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੰਬੀ (ਮੋਚੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਖੁਰਚਣ ਵਾਲਾ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਖੋਪੜੀ ਲਾਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਨੀਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਅਭੁੱਲ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ 10 ਰੁਪਏ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜੋ ‘ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 50 ਰੁਪਏ।’ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ‘ਸਿੱਖ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ’ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਗੱਡੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਉਦਾਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ (i) ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ,
ਜਿਸਨੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ (ii) ਭਾਈ
ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ (iii) ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ
ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚਾਕੂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਜ਼ਾਲਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ।
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਦੁਆਰਾ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1745 ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ
ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ, ਜੋ 1726-1745 ਦੌਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਿੱਖ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਸਪਲਾਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ।" ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਹਰਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹੰਤ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਜੰਡਿਆਲਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਖਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਉਹ ਖੁਦ ਬਿਨਾਂ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਸਰਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੱਕੀ ਪੀਸਣ ਲਈ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ - ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਸਕਣ।" "ਮਾਝੇ ਦੇ ਪੂਹਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ"
ਹਰਭਗਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।
ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਦੋਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪੀਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘੱਟ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਟੇ ਘਰੇਲੂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।"
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਜੋ (i) ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ
ਜੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ (ii) ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ ਸਨ (iii) ਵੀ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣ ਗਏ।
ਹਰਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਕਿ
ਮੱਸੇ 25 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਸਿੱਖ ਨਮਸਕਾਰ, 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ' ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਾਲੀਆ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਟੈਕਸ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਡੇ ਢਿੱਡ ਲਈ ਹੈ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋ?" ਜ਼ਕਰੀਆ
ਖਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਉਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ?" ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੁਸਵਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।